كردند و فروع آن نوشتند . ابو الاسود در ايام زياد بن ابيه در بصره نزد او رفت و گفت مىبينم كه عربها با عجمان در آميخته‌اند و زبانشان فساد پذيرفته . على بن ابى طالب قواعدى وضع كرده كه زبانشان را از فساد نگه دارد آيا اجازت مىدهى آن را براى همگان بيان كنم . زياد گفت : نه . در اين اوان مردى نزد زياد آمد و گفت : مات ابانا ( به جاى ابونا ) و خلّف بنون ( به جاى بنين ) زياد تعجب كرد و گفت : مات ابانا و خلّف بنون همان چيزى است كه ابو الاسود مىگفت . سپس بر مردى گذشت كه قرآن مىخواند . ان الله برئ من المشركين و رسوله ( التوبه : 3 ) و رسول را كسره مىداد . گفت : اين به خدا كفر است . ( زيرا رسول را به مشركين عطف داده بود و معنى چنان مىشد كه خدا از مشركين و رسول خود بيزار است ) . زياد گفت : ابو الاسود را بياوريد . چون بيامد او را گفت : آنچه تو را از آن نهى كردم براى مردم وضع كن . ابو الاسود گفت : كاتبى مىخواهم كه زبان من فهم كند . مردى از عبد القيس آوردند نپسنديد . مردى از قريش آوردند او را پذيرفت و گفتش به دهان من بنگر هرگاه ديدى حرفى را كه تلفظ مىكنم دهانم را مىگشايم نقطه‌اى بالاى آن بگذار و چون ديدى لبانم را به هم مىچسبانم ، نقطه‌اى در جلو آن بگذار و چون دهانم را به پايين شكستم نقطه‌اى در زير حرف قرار بده . اينها نقطه‌هاى ابو الاسود است . و گويند كه او باب فاعل و مفعول را وضع كرد بعد از او ميمون الاقرن ابواب ديگر را و عنبسة بن معدان الفيل و عبد الله بن ابى اسحاق حضرمى بر آن افزودند . عيسى بن عمر در نحو كتابى نوشت پس نوبت به ابو عمرو بن العلاء و خليل و سيبويه رسيد . و نيز آورده‌اند كه ابو الاسود بر على ( ع ) داخل شد [ 1 ] ديد كه او نوشته‌اى در دست دارد . ابو الاسود پرسيد ، يا امير المؤمنين اين چيست ؟ گفت : در سخن گفتن مردم نگريستم ديدم در اثر آميزش با عجمان فساد پذيرفته . مىخواهم چيزى وضع كنم كه بدان رجوع كنند و بر آن تكيه نمايند . سپس آن نوشته به من داد كه در آن آمده است : الكلام كلّه اسم و فعل و حرف فالاسم ما انبأ عن المسمّى و الفعل ما انبئ به و الحرف ما جاء لمعنى . سپس گفت به همين نحو عمل كن و هرچه به نظرت مىرسد بر آن بيفزاى و بدان اى ابو الاسود كه اسمها بر سه گونه‌اند ظاهر و مضمر و اسمى كه نه ظاهر است و نه مضمر و مراد او

--> [ 1 ] مقايسه شود با انباه الرواة 1 : 4 ، 5 ، نور القبس : 7 .